Rafał Szymczak


    Na jednym z trzech najwyższych wzniesień Zielonego Lasu, które niegdyś nazywano Rückenberg (222,6 m.n.p.rn.) a dziś Borsucza Góra, wznosi się monumentalna kamienna żarska wieża Bismarcka, do której prowadzą kamienne drogowskazy błędnie nazywające ją „wieżą Promnitza”. Wieża w Zielonym Lesie jest jedną z 238 wież poświęconych „żelaznemu kanclerzowi”, które zbudowano w latach 1869 – 1934. Pierwszych przeważnie drewnianych 16 wież wzniesiono jeszcze za życia Ottona von Bismarcka. W kwietniu 1899 r. w wyniku konkursu wśród niemieckich studentów, większość wież wznoszona miała być na podstawie zwycięskiego projektu Wilhelma Kreisa pt. Zmierzch Bogów. Miały to być kamienne budowle wznoszone na planie kwadratu na wielostopniowej podstawie z surowym cokołem i zwieńczone nadbudową dla odsłoniętej misy ogniowej. W tej formie zbudowano jednak tylko 47 wież. Żarska wieża także nie przypominała zwycięskiego projektu (była bardziej smukła nie miała rozbudowanej nadbudowy dla misy ogniowej). Projekt Kreisa przypomina natomiast nieco żagańska wieża. W określone dni ku czci twórcy Niemiec miał płonąć na wieżach widoczny z daleka ogień, jednak nigdy nie ustalono terminu dla całych Niemiec i lokalne społeczności powszechnie decydowały o zapaleniu ognia w rocznice urodzin i śmierci, ale również w rocznicę zwycięstwa armii pruskiej w bitwie nad Sedanem w wojnie z Francja w 1870 r. jak również w czasie letniego przesilenia słonecznego i. in. Projekt wieży Żarska wieża była dziełem wielu miłośników Zielonego Lasu (Żarskiego Lasu), choć największe zasługi przypisuje się przede wszystkim Sekcji Żarskiego Towarzystwa Karkonoskiego (RGV – Riesengebirgsverein - Sektion zum Sorau), powstałej w 1884 r., której członkowie, byli blisko związani z Związkiem Upiększania Miasta Żary (VSG - Verschönerungs Verein), który powstał w 1861r., i przyczynił się do rozkwitu ruchu turystycznego w Żarach i okolicach. Pod koniec XIX wieku przewodniczącym Sekcji Żarskiego Towarzystwa Karkonoskiego był senator Rudolf Büttner i to on był spiritus movens budowy. Inni zaangażowani wolontariusze to m. in. Hesse, Kästner, Francois. Finansowe wsparcie budowy żarskiej wieży zapewnił fabrykant Georg Frenzel (członek Związku Upiększania Miasta). Projekt wieży był dziełem mistrza murarskiego Fritza Schuberta z Żar, który także wykonywał prace murarskie podczas budowy wieży. Budowę rozpoczęto 01.04.1914r. a więc w 99 rocznicę urodzin jej patrona. Podkreślić w tym miejscu trzeba, iż żarską wieżę zaczęto wznosić stosunkowo późno, co wiąże się z faktem, iż w naszym regionie przez cały XIX w. nie darzono sympatią Prusaków, ponieważ Ziemia Żarska do 1815 r. była częścią walczącej z Prusami przez cały XVIII w. Saksonii. Dopiero procesy integracyjne w ramach jednego cesarstwa sprawiły, że w Żarach narodziła się, inspirowana przez polityka, jakim był Büttner, myśl budowy wieży upamiętniającej pruskiego kanclerza, jednak przy małym zaangażowaniu społecznym. Przekrój wieży Podstawowym budulcem była cegła oraz bloki kamienne. Bloki granitowe miały, stanowić jej lico. Fundament posadowiono na planie prostokąta (rzut poziomy: 15,20 x 10,90 metra). Do wnętrza prowadziła para zewnętrznych kamiennych schodów. Wewnątrz znajdowały się schody, dzięki którym dojść można było na wyżej położoną platformę widokową. Zatem twórcom wieży zależało na tym, by powstał kolejny obok zbudowanej w 1864 r. wieży Promnitza, punkt widokowy, z którego można byłoby podziwiać panoramę Żar, co nie było możliwe ze starszej wieży. Zainteresowanie żarskim lasem rosło na potrzeby zwiedzających go turystów wybudowano na jego obrzeżach zajazdy, wieża Bismarcka miała być kolejną atrakcją dla turystów. Niezbędnych na budowę środków nie było zbyt wiele, ze względu na zbliżającą się wojnę. Datki płynęły miedzy innymi ze zbiórki ogłoszonej w Sorauer Tagesblatt. Ostatecznie budowę przerwała na dobre przeciągająca się I wojna światowa. Wieża w latach 20. XX w. Nie udało się ukończyć prac, nie wykonano kamiennych schodów wewnętrznych (214 stopni), które miały prowadzić na sam szczyt wieży, który również nie został ukończony. W części dolnej (parter) znajdowało się największe pomieszczenie, (w którym miała być urządzona sala pamięci) zwieńczone krzyżowym sklepieniem, posiadało ono również oddzielne wejście. Powyżej było pomieszczenie, z którego prowadziły wykonane nieco później drewniane schody na jej szczyt, pokój strażnika, oraz wyjście na taras widokowy, do pomieszczeń tych prowadziły dwa biegi zewnętrznych kamiennych schodów, których tylko fragmenty ocalały do dziś. Bryła wieży zwężała się ku górze. W założeniu wieża miała mieć 42 metry wysokości, z czego 39 metrów miała stanowić kamienna konstrukcja zakończona tarasem widokowym. Ukoronowaniem wieży miało być palenisko z misą ogniową o wysokości ok. 3m. Z planów tych udało się zrealizować wykonawcą bryłę ceglano-kamienną o łącznej wysokości ok.25 m. W okresie międzywojennym, gdy kult Bismarcka przygasał a Europa odczuwała skutki wojny prace nad zakończeniem budowy nie osiągnęły wcześniejszego rozmachu. Ograniczono się jedynie do wykonania drewnianych schodów prowadzących na szczyt wieży. Były to czterobiegowe schody oparte na ścianach oraz na czterech wewnętrznych słupach również drewnianych. Po zakończeniu II wojny światowej, postanowiono wykorzystać wieżę jako stały punkt obserwacji przeciwpożarowej. W tym celu w połowie lat 70-tych dobudowano na szczycie wieży drewnianą dostrzegalnię, do której dostać można było się po drabinie. Wieża służyła jako punkt obserwacyjny do 1980r. Później, gdy w połowie l. 80. wybudowano w pobliżu (na Żarskiej Górze – najwyższy szczyt Wzgórz Żarskich) nową 32 metrową metalową wieżę przeciwpożarową, rozpoczął się schyłek świetności tego obiektu. Schody wieży w 1978 r. Ze względów bezpieczeństwa w maju 2002 r decyzją Zarządu Lasów Państwowych rozebrano drewnianą konstrukcję nadwerężoną przez czas. Widok wieży przed rozbiórką drewnianej konstrukcji dostrzegalni Wieża pozostawiona sama sobie bez odpowiednich zabezpieczeń stała się celem ataków wandali oraz złodziei. Zewnętrzne schody granitowe zostały rozebrane, ten sam los spotkał taras widokowy oraz większą część fasady. Duży wpływ na jej niszczenie miał również wpływ sił natury w postaci mrozu, wiatru, deszczu i słońca, który znacznie przyczynił się do zniszczenia drewnianego obserwatorium oraz kamiennej elewacji obiektu. Stan wieży w maju 2005 r. (wokół wieży leśnicy zbudowali z metalowej siatki i drewnianych pali ochronny płot) fot. autor Bibliografia: http://www.bismarcktuerme.de/ T. Bernacki, Żarski Las, Żary 2002.