Rafał Szymczak

Jeszcze dziś z niektórzy z mieszkańców Nowych Czapli kopią węgiel w przydomowym ogródku bądź w innych nielegalnych wyrobiskach, o których wiedzą tylko miejscowi (5 zł za worek). Robią to mimo policyjnych nalotów. Wszyscy twierdzą, że miejscowe paliwo jest nie tylko tańsze, ale i lepsze. Główna ulica wsi wciąż nazywa się Kopalniana. Gdy istniała kopalnia to wieś wyglądała jak miasteczko, tętniła życiem. W czasie Barbórki górnicy w paradnych mundurach wychodzili na ulice i maszerowali wraz z górniczą orkiestrą. Święto huczne nie było, bo co rusz dochodziło do wypadków, w których ginęli młodzi ludzie, których chowano, na tutejszym cmentarzu. Na okoliczność likwidacji kopalni „Przyjaźń narodów” w 1973 r. byłym górnikom podarowano po talerzu z wizerunkiem kopalni. Dziś w zagubionej pośród lasów wsi z główną ulicą jakby żywcem z górniczego Śląska przeniesioną, niektórzy wolą spędzać czas z butelką nalewki wiśniowej w ręku. Klomby niewielkiego parku naprzeciwko poczty i sklepu stanowią dziś śmietnisko butelek po tanich trunkach. Eksploatacja złóż surowców w rejonie Łęknicy rozpoczęła się około, 1825 r., ale polegała na pozyskiwaniu iłów i mułków ałunowych używanych w garbarstwie i farbiarstwie. Pierwsza kopalnia węgla brunatnego "Julius” została otwarta w 1843 r. przez właściciela dóbr ziemskich w okolicy Wolfshain. W połowie XIX w. w rejonie Nowych Czapli i Łęknicy oznaczono duże złoże węgla brunatnego "Babina” o zasobach geologicznych określanych na 230 mln ton. W 1854 r. w rejonie Trzebiela powstała kopalnia "Zur Hoffnung”, a 10 lat później w okolicy Tuplic kopalnia "Wilhelmie” i "Amelie”. Rocznie wydobywano w nich do 42,5 tys. ton węgla. W 1855 r. powstała w podtuplickiej Chełmicy "Johanna”. Po 1874 r. w okolicy Nowych Czapli utworzono niewielkie kopalnie "Pauline”, "Wilhelmine II”, "Friede”, "August” i "Friedenschluss”, które wkrótce połączono w jedną. Działała do 1944 r. dając 335 tys. ton węgla rocznie. Po wojnie wznowiono wydobycie, a nazwę zmieniono na "Pustkowie”, aby w końcu włączyć ją do dużej kopalni "Babina”. Wejście do kopalni Załoga kopalni „Babina” (wcześniej „Grube Babina”) liczyła w 1945 roku około 60 osób (20 Polaków i 40 Niemców), w 1946 wzrosła ta liczba do około 430 osób. Ten znaczny wzrost zatrudnienia był możliwy dzięki napływowi reemigrantów, głównie z Francji, ale także z innych krajów. Pracowała też niewielka grupa Polaków, którzy pracowali tu w czasie wojny jako pracownicy przymusowi. Zostało ich dwunastu w Łęknicy po zakończeniu wojny i w większości kontynuowali pracę na kopalni „Babina”. Repatrianci w większości byli górnikami, którzy pracowali w kopalniach węgla kamiennego we Francji i Belgii, pracowali dość krótko, ze względu na odmienną specyfikę pracy w kopalniach węgla brunatnego, choć PRN deklarowała specjalną opiekę nad produkcją węgla brunatnego, starając się zapewnić wystarczającą liczbę mieszkań dla górników. Pozostałości jednej z upadowych. Kopalnia „Babina” eksploatowała węgiel brunatny systemem podziemnym i odkrywkowym. Na terenie zakładu znajdowała się brykietownia ( w Łęknicy), przerabiająca wydobyty węgiel na brykiety. Zaopatrzenie w energię elektryczną szybu „Babina” w Łęknicy poprawiło się po podpisaniu w trzecim kwartale 1945 roku porozumienia między władzami Bad Muskau a polskimi w Niwicy i WOP. Na mocy tego porozumienia zbudowano linię wysokiego napięcia, dostarczającą do Łęknicy energię z elektrowni wodnej po stronie niemieckiej. Umożliwiło to odbudowę szybu, najpierw odbudowano odkrywkę „Czaple”, a następnie uruchomiono kolejkę łańcuchowa i w marcu 1947 roku rozpoczęto produkcję, którą jednak musiano zwałować ze względu na brak transportu kolejowego. W tym okresie pociąg dochodził z Żar tylko do Tuplic. Po odwodnieniu upadowej I i II w końcu 1947 r. dano pierwsza produkcję węgla z dołu do brykietowni. Pierwsza produkcja wyniosła 72 tony. Na początku w dyrekcji kopalni brak było całkowicie kadry technicznej, pierwszym dyrektorem szybu „Babina” został inż. Patla. Upadowa I W następnych latach wydobywany węgiel brunatny zużywany był przez elektrownię w Nowych Czaplach, zakłady włókiennicze, ceramiczne, hutę szkła i okoliczną ludność. Dość niskie zarobki, niebezpieczna praca i trudności z aprowizacją powodowały dużą fluktuację załogi. Jednak władze powiatu nie zaniedbywały propagowania nowego porządku wśród załogi, czerwcu 1948 roku starosta żarski na zebraniu koła partyjnego PPS kopalni „Babina” w Nowych Czaplach tak przedstawił sprawę likwidacji analfabetyzmu: „…mamy w Polsce dwojakiego rodzaju analfabetów, pierwsi nieumiejący czytać i pisać, drudzy nieuświadomieni politycznie którym kierunek zaopatrywania może nażucić każdy, swój czy reakcjonista (…)” Analfabetyzm wśród górników miały likwidować kursy, w których w 1947 uczestniczyło 43 pracowników kopalni w Nowych Czaplach. W powiatowej organizacji ZWM znaleźli się byli członkowie Związku Młodzieży Polskiej „Grunwald” z Francji. W kołach ZWM przy kopalni „Henryk” w Mirostowicach Dolnych oraz kopalni „Babina” w Łęknicy stanowili oni długo trzon organizacji. Koło kopalni „Babina” w 1947 roku liczyło ono około siedemdziesięciu członków a jego przewodniczącym byli kolejno: Witold Nowak i Mieczysław Pomykała. Członkowie koła sami zaprojektowali i wybudowali pomnik ku czci poległych podczas forsowania Nysy żołnierzy. Aby uchronić miejscową kopalnię przed sabotażem ze strony pozostających jeszcze Niemców, zetwuemowcy spędzili niejedną noc na samorzutnie organizowanych dyżurach. Jako ormowcy, uczestniczyli też w patrolach granicznych wzdłuż granicy na Nysie Łużyckiej. Koło ZWM kopalni „Babina” w Łęknicy posiadało najlepszą z górniczych świetlic okręgu dolnośląskiego. Związek Zawodowy Górników, widząc entuzjazm i dorobek zetwuemowców z Łęknicy, pomógł im w zakupie sprzętu świetlicowego i biblioteki. W dobrze urządzonej świetlicy, posiadającej bibliotekę i radio, kierowanej przez małżeństwo Radeckich, odbywały swe próby zespół taneczny i teatralny. Zespół występował często na akademiach powiatowych w Żarach oraz okolicznych wsiach i osadach, na przykład w Przewozie, Niwicy i Żarkach Wielkich. Upadowa II. Warto zwrócić na formę szybu, z blankami i pozostałościami po górniczych emblematach. W 1952 r. utworzono kopalnię "Przyjaźń Narodów” z siedzibą dyrekcji w Żarach (od 1968 r. w Łęknicy), w której skład oprócz "Babiny” weszły kopalnie "Henryk” w Mirostowicach oraz "Maria” w Niecieczu niedaleko Nowej Soli. Rocznie w Łęknicy i okolicy wydobywano 276,7 tys. ton węgla. Kopalnię uznano za nierentowną i zlikwidowano 31 grudnia 1973 r. Kopalnia w Nowych Czaplach, była podobnie jak kopalnia Henryk w Mirostowicach kopalnią głębinową węgla brunatnego. Ze względu na zagrożenie metanowe górników zaopatrywano w lampy karbidówki, by można było obserwować po płomieniu, czy gdzieś się gaz się nie gromadzi. Gdy płomień przygasał, trzeba było uciekać. Spojrzenie w głąb upadowej. Węgiel wydobywany w rejonie Łęknicy, Nowych Czapli, Trzebiela i Tuplic, należał do tzw. II pokładu łużyckiego i jego pokłady miały od 8 do 13 m grubości. Był bardzo dobrej jakości - dzięki niskiej popielności i zawartości siarki, powstawał z niego przede wszystkim brykiet. Oprócz węgla pozyskiwano tutaj iły ceramiczne, gliny garncarskie i kwarcowe piaski szklarskie. Z reguły kopalnie były odkrywkowe. Gdy surowiec znajdował się głębiej, sięgano po niego przy pomocy szybów lub pochyłych chodników, czyli upadowych. Ponad miejscami wyeksploatowanych wyrobisk powstały podłużne zapadliska wypełnione wodą. Obok nich w jeziora zamieniły się dawne wyrobiska powierzchniowe i tzw. rowy wietrzeniowe. Stad też pojezierze antropogeniczne, czyli największa atrakcja geologicznego parku krajobrazowego Łuk Mużakowa , gdzie ukształtowanie terenu związane z działalnością człowieka miesza się z naturalnymi formami, jak choćby polodowcowymi. Zdjęcia: Rafał Szymczak Bibliografia: D. Chajewski, Węglowa wieś, Tygodnik Żarsko – Żagański, 27 sierpnia 2005. R. Szymczak, Kształtowanie się polskiej społeczności Powiatu Żarskiego 1945 - 1948. Życie codzienne, WSP Zielona Góra 1999 Park Mużakowski i atrakcje geoturystyczne okolic Łęknicy – przewodnik turystyczny.