Pierwsze ślady osadnictwa na Ziemi Żarskiej sięgają czasów prehistorycznych, kilka archeologicznie poświadczonych osad powstało w okresie trwania kultury łużyckiej. Nazwa "Zara" (określająca najprawdopodobniej niewielkie plemię zachodniosłowiańskie pomiędzy plemionami Łużyczan i Słupian) pojawiła się po raz pierwszy w 1007r. w kronice biskupa merseburskiego Thietmara: "[Bolesław Chrobry] autem Luzici, Zara et Selpuli denuo occupat et non longe post Budisin civitatem presidio Hermanni comitis munitiam socer invidus possedidit". W okresie panowania Bolesława Chrobrego, tereny plemienne Żarowian wraz z całymi Łużycami zostały przyłączone do Polski. Miasto lokowane na prawie magdeburskim powstało ok. 1260r. na bazie trzech ośrodków: osady targowej przy trakcie solnym z Lipska do Wrocławia, grodu wzniesionego pośród bagien wokół rzeczki Złota (na terenie późniejszego zamku) i zabudowań franciszkańskich, które zaczęto wznosić w 1274r. (jako zakon żebraczy swe zabudowania wznosili zawsze wzdłuż obwarowań miejskich)w okolicach tzw. Kaczego Rynku. Prawdopodobnie istniała też jeszcze jedna osada, która znalazła się w granicach miasta - wokół kościoła farnego. O funkcjonowaniu takiej osady świadczy układ przestrzenny średniowiecznych kamieniczek. Poza murami miasta lokacyjnego pozostał teren wokół wzgórza winnego i najstarszej żarskiej budowli murowanej kościoła pw. św. Piotra i Pawła jest to prawdopodobne miejsce dawnego grodu plemienia Zara (obecnie prowadzone prace archeologiczne zdają się to potwierdzać). Skomplikowane dzieje pogranicza Śląsko - łużyckiego sprawiły, że Żary często zmieniały przynależność państwową. Do 1364 r. zwierzchnictwo nad Żarami należało do Piastów Śląskich, po nich miastem władali królowie czescy, aż do czasów wojny, trzydziestoletniej, kiedy to z woli tryumfujących Habsburgów w 1635r., Żary znalazły się pod zwierzchnictwem elektorów saskich. Wraz z upadkiem Napoleona Bonaparte i jego najbliższego sprzymierzeńca Saksonii, miasto stało się w 1815r. łupem zwycięskich Prus. W 1871 r. miasto znalazło się wraz z Królestwem Prus, w granicach zjednoczonego pod berłem pruskich Hohenzollernów, Cesarstwa Niemieckiego.

    W wieku XIX Żary stały się prężnym ośrodkiem przemysłowym. Szczególną rolę odgrywały zakłady włókiennicze, w których pracowało ok. 50 proc. wszystkich zatrudnionych w przemyśle. Od 1846 istniało połączenie kolejowe z Wrocławiem i Berlinem, w 1880 wybudowano elektrownię a w 1927 zbudowano sieć kanalizacyjną. Na przełomie XIX i XX w. zaznaczył się napływ polskich robotników (udział w rozruchach głodowych 1923). W 1885 r. Żary liczyły ok. 13,6 tys. mieszkańców, 1939 ok. 25,9 tys. W czasie II wojny światowej był tu szpital dla jeńców wojennych różnych narodowości i robotników przymusowych, w którym Niemcy dokonali masowych egzekucji (od 2 do 6 tys., głównie jeńców radzieckich i włoskich).

 Do 10 kwietnia 1944 Żary nie odczuły skutków działań wojennych. 11 kwietnia nad Żary została skierowana duża formacja czterosilnikowych "superfortec" B17 wchodzących w skład dywizjonów bombowych Pierwszej Dywizji Powietrznej USA. Podczas tego nalotu miasto zostało zniszczone w ok. 60%. W lutym 1945r. do Żar wkroczyły wojska Armii Czerwonej. Na mocy traktatu poczdamskiego, niemieckie tereny na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej znalazły się pod polską administracją i wolą mocarstw rozpoczęto wysiedlenie z tych terenów Niemców. W maju i czerwcu 1945 r. pojawiły się w Żarach, grupy operacyjne mające przejąć od Sowietów władzę i stworzyć polską administrację, rozpoczynając powojenny etap historii miasta. W latach 1945 - 1950 należało do województwa wrocławskiego a w latach 1950 - 1999 znalazło się w województwie zielonogórskim. Do 1975 siedziba powiatu i ponownie od 1999. W 1973 do Żar włączono Kunice Żarskie.